Bài Giảng Thứ Tư Lễ Tro của Đức Thánh Cha Lêô XIV

Anh chị em thân mến,

Khi bắt đầu mỗi Mùa Phụng vụ, chúng ta luôn hân hoan khám phá lại ân sủng được là Giáo Hội, cộng đoàn được quy tụ để lắng nghe Lời Thiên Chúa. Lời Ngôn sứ Giôen chúng ta đã nghe đưa mỗi người ra khỏi sự cô lập của mình và biến việc hoán cải thành một đòi hỏi vừa cá nhân vừa cộng đoàn: “Hãy tập hợp dân chúng, triệu tập đại hội long trọng, mời gọi các bô lão, quy tụ trẻ em, cả những trẻ còn đang bú sữa” (Ge 2,16). Ngôn sứ nhắc đến những người mà người ta có thể dễ dàng viện cớ để vắng mặt: những người mong manh nhất và ít thích hợp với các cuộc tụ họp đông đảo. Rồi ông nhắc đến cô dâu chú rể, như muốn gọi họ ra khỏi sự riêng tư, để họ cảm thấy mình thuộc về một cộng đoàn lớn hơn. Sau đó là các tư tế, những người vốn đã ở “giữa tiền đình và bàn thờ” (c.17); họ được mời gọi khóc than và thay mặt mọi người thưa lên: “Lạy Chúa, xin tha thứ cho dân Ngài!” (c.17).

Mùa Chay, hôm nay cũng vậy, là thời gian mạnh mẽ của đời sống cộng đoàn: “Hãy tập hợp dân chúng, triệu tập đại hội long trọng” (Ge 2,16). Chúng ta biết việc quy tụ mọi người và làm cho họ cảm nhận mình là một cộng đoàn thật khó khăn biết bao – không theo kiểu dân tộc chủ nghĩa hay hiếu chiến, nhưng trong sự hiệp thông, nơi mỗi người tìm được chỗ đứng của mình. Chính tại đây hình thành một dân biết nhìn nhận tội lỗi của mình, nghĩa là nhận ra sự dữ không đến từ những kẻ thù giả định, nhưng đã chạm đến tâm hồn, ở ngay trong cuộc sống của mình và cần được đối diện bằng một sự đảm nhận trách nhiệm can đảm. Phải nhìn nhận rằng trong khi đây là một thái độ đi ngược lại với văn hóa đương thời, nó lại là một lựa chọn chân thực, trung thực và hấp dẫn, đặc biệt là trong thời đại chúng ta, khi mà người ta rất dễ cảm thấy bất lực trước một thế giới đang chìm trong lửa loạn. Thật vậy, Giáo hội tồn tại như một cộng đồng những người làm chứng, những người nhận ra tội lỗi của mình.

Chắc chắn là tội lỗi luôn mang tính cá nhân, nhưng cũng hình thành trong những môi trường thực và ảo mà chúng ta sống, trong những thái độ qua đó chúng ta ảnh hưởng lẫn nhau, và không ít khi trong những “cơ cấu tội lỗi” về kinh tế, văn hóa, chính trị và thậm chí tôn giáo. Kinh Thánh dạy chúng ta rằng chống lại việc thờ thần tượng bằng việc thờ phượng Thiên Chúa hằng sống có nghĩa là dám sống tự do, và tái khám phá sự tự do thông qua một cuộc xuất hành, một cuộc hành trình, nơi chúng ta không còn bị tê liệt, cứng nhắc hay tự mãn trong lập trường của mình, mà cùng nhau quy tụ để tiến lên và thay đổi. Thật hiếm hoi khi tìm thấy những người trưởng thành ăn năn – những cá nhân, doanh nghiệp và tổ chức thừa nhận mình đã làm điều sai trái!

Hôm nay, chúng ta đang suy tư về khả năng hoán cải này. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều người trẻ, kể cả trong những bối cảnh thế tục hóa, cảm nhận mạnh mẽ hơn trước đây lời mời gọi của ngày này – Thứ Tư Lễ Tro. Chính người trẻ nhận ra cách rõ ràng rằng một lối sống công bằng hơn là điều có thể, và rằng có những trách nhiệm đối với những gì đang không ổn trong Giáo Hội cũng như trong thế giới. Vì thế, cần phải bắt đầu từ nơi có thể và với những người xung quanh chúng ta. “Đây là thời thuận tiện, đây là ngày cứu độ!” (2Cr 6,2). Vậy chúng ta hãy cảm nhận chiều kích truyền giáo của Mùa Chay, không phải để xao lãng công việc hoán cải bản thân, nhưng theo cách giới thiệu thời gian này cho bao tâm hồn thao thức và thiện chí đang tìm kiếm con đường canh tân đời sống đích thực, trong viễn cảnh Nước Thiên Chúa và sự công chính của Người.

“Sao muôn dân lại nói: ‘Thiên Chúa của họ ở đâu?’” (Ge 2,17). Câu hỏi của ngôn sứ là một lời cảnh báo. Nó cũng nhắc chúng ta về những gì người khác nghĩ về chúng ta, đặc biệt là những ai quan sát dân Chúa từ bên ngoài. Thật vậy, Mùa Chay thôi thúc chúng ta thay đổi đường hướng – hoán cải – làm cho lời loan báo của chúng ta trở nên đáng tin hơn.

Sáu mươi năm trước, chỉ vài tuần sau khi Công đồng Vaticanô II kết thúc, thánh Phaolô VI đã quyết định cử hành Nghi thức xức tro trong một buổi Tiếp kiến chung tại Đền thờ Thánh Phêrô, để hành động mà chúng ta sắp thực hiện hôm nay được mọi người nhìn thấy. Ngài gọi đó là một “nghi lễ sám hối nghiêm túc và gây ấn tượng mạnh” (Phaolô VI, Tiếp kiến chung, 23/2/1966), một nghi thức đi ngược với cảm thức thông thường nhưng đồng thời chạm đến những câu hỏi của văn hóa đương đại. Ngài nói: “Chúng ta, những con người hiện đại, có thể tự hỏi liệu phương pháp giáo dục này còn có thể hiểu được không. Chúng ta trả lời là có, bởi đó là một nền giáo dục thực tế. Đó là lời nhắc nhở nghiêm khắc về sự thật. Nó giúp chúng ta nhận thức đúng đắn về sự hiện hữu và vận mệnh của mình.”

Nền “sư phạm sám hối” này – như Đức Phaolô VI nói – “gây ngạc nhiên cho con người hiện đại ở hai phương diện”. Thứ nhất là “khả năng ảo tưởng vô cùng lớn của họ, khả năng tự ám thị và tự lừa dối mình một cách có hệ thống về thực tại của đời sống và các giá trị của nó”. Thứ hai là “chủ nghĩa bi quan cực đoan” mà Đức Giáo hoàng Montini nhận thấy khắp nơi: “Phần lớn các tư liệu nhân văn do triết học, văn chương, nghệ thuật trình diễn ngày nay cung cấp – ngài nói – đều đi đến chỗ tuyên bố sự hư vô không thể tránh khỏi của mọi sự, nỗi buồn mênh mông của đời sống, siêu hình học của điều phi lý và của hư không. Toàn bộ những điều đó là một lời ca tụng tro bụi”.

Ngày nay, chúng ta có thể nhận ra tính tiên tri trong những lời ấy, và cảm nhận nơi tro được xức trên chúng ta sức nặng của một thế giới đang bốc cháy, của những thành phố bị chiến tranh tàn phá: tro của luật pháp quốc tế và công lý giữa các dân tộc, tro của các hệ sinh thái và sự hòa hợp giữa con người, tro của tư duy phê phán và những nền minh triết cổ truyền, tro của cảm thức linh thiêng vốn hiện diện nơi mọi thụ tạo.

“Thiên Chúa của họ ở đâu?”, các dân tộc tự hỏi. Vâng, anh chị em thân mến, lịch sử đặt câu hỏi ấy với chúng ta, và trước hết là lương tâm chúng ta, yêu cầu chúng ta gọi đúng bản chất của cái chết, mang trên mình những dấu tích của nó, nhưng đồng thời làm chứng cho sự Phục Sinh. Nhìn nhận tội lỗi để hoán cải đã là chỉ dấu và chứng tá của sự sống lại: nghĩa là không dừng lại giữa tro bụi, nhưng đứng lên và xây dựng lại. Khi đó, Tam Nhật Vượt Qua – mà chúng ta sẽ cử hành như cao điểm của hành trình Mùa Chay – sẽ tỏa sáng toàn bộ vẻ đẹp và ý nghĩa của mình. Nhờ sám hối, chúng ta được đưa vào cuộc vượt qua từ sự chết đến sự sống, từ bất lực đến những điều khả thể của Thiên Chúa.

Các vị tử đạo xưa và nay vì thế tỏa sáng như những người tiên phong trên hành trình tiến về Phục Sinh. Truyền thống cổ xưa của Roma về các “chặng” Mùa Chay – mà hôm nay là chặng đầu tiên – mang tính giáo dục sâu sắc: vừa gợi đến việc lên đường như những người hành hương, vừa nhắc đến việc dừng lại (statio) bên các “ký ức” của các vị tử đạo, nơi các Vương cung Thánh đường Roma được xây dựng. Phải chăng đó là lời mời gọi chúng ta bước theo những chứng tá cao đẹp đang hiện diện khắp nơi trên thế giới? Nhận ra những nơi chốn, câu chuyện và tên tuổi của những người đã chọn con đường Các Mối Phúc và sống trọn vẹn những hệ quả của nó. Cuộc đời của họ là vô số hạt giống, dù tưởng như bị chôn vùi và thất lạc trong lòng đất, đã chuẩn bị cho mùa gặt phong phú mà giờ đây đến lượt chúng ta thu hoạch.

Mùa Chay, như Tin Mừng gợi nhắc, khi giải thoát chúng ta khỏi việc tìm kiếm sự chú ý bằng mọi giá (x. Mt 6,2.5.16), dạy chúng ta biết nhìn điều đang nảy sinh, đang lớn lên, và thúc đẩy chúng ta phục vụ điều ấy. Đó là sự hòa điệu sâu xa được thiết lập, trong thinh lặng của người ăn chay, cầu nguyện và yêu thương, với Thiên Chúa của sự sống, là Cha của chúng ta và của mọi người. Trong đơn sơ và niềm vui, chúng ta hãy định hướng lại toàn bộ con người và trái tim mình trở về với Thiên Chúa.